Gelderse vallei

De geschiedenis van de Gelderse vallei

 

Historie

Amersfoort ligt op de grens van de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwerand en de Eemvallei. Amersfoort ligt op de kop van twee stuwwallen, afzettingen van materiaal, dat met smeltwater werd afgevoerd in de Risijstijd. Dat maakt dat Amersfoort te maken heeft met verschillende landschappen.
Er werd vooral veel zand afgezet. Grof zand en grind op de Utrechtse Heuvelrug, fijn zand vooral in de Gelderse Vallei. Het grove zand en het grind zijn begroeid met heiden en bossen, het fijne zand dikwijls stuifzand of bebost stuifzand.

In de Risijstijd heeft het landijs de tongbekken van de Gelderse Vallei veranderd in een binnenzee. In dit water bezonken klei en grof zand. In deze deltavorm van de Eemvallei heeft veenvorming en afzetting van zeeklei plaatsgevonden. Het grove zand ligt op ongeveer 20 meter diepte in de ondergrond van de Gelderse Vallei. Aan de onder- en bovenzijde is deze laag afgesloten met een klei laag.

 

Hydrologie

De Gelderse Vallei ligt ingesloten tussen de Utrechtse Heuvelrug en het Veluws massief. Tussen de 15 en 30 meter onder het maaiveld ligt een aaneengesloten klei laag. Het grondwater eronder, dat afkomstig is van de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug komt hier bij elkaar. Dit water zoekt uiteindelijk een uitweg door af te buigen naar het noorden en door de kleilaag naar boven. Door de druk kon men bronnen maken.
 

Beken en stromen

Bijzonder is de geul waarin de beken stromen van oost naar west. Deze geul is niet ontstaan door uitslijping, uitschuring van een oude Rijntak, maar door de werking van de wind. In de Dryas-ijstijd werd het zand door de overheersende zuidwestenwind in oostelijke richting verplaatst en tegen de stuwwallen van de Veluwe opgeblazen.
Het volledige systeem van bronnen, beken en rivier op een klein gebied van ca 30 km is uniek.
Het water, afkomstig van de neerslag en de aanvoer van de hoger gelegen gebieden, vormden uiteindelijk tezamen de zijbeken en de rivier. Kleine beken, die zich al eerder samenkwamen in laaglandbeken Barneveldsebeek, Lunterse (Heiligen-bergerbeek) stromen samen in deze geul en vormen samen de rivier de Eem. Amersfoort dankt hier haar ontstaan en groei voornamelijk aan. Welke betekenis de bronnen, beken en rivier voor Amersfoort hebben betekend wordt nader toegelicht.
Vanuit Midden-Duitsland liepen er in het verre verleden al wegen naar het westen. Via de handels routes over de i van Achterhoek en Veluwe kwamen de handelaren de voet van de glooiende gronden van Hoogland. Ze kwamen terecht op een haast ondoordringbaar moeras, doorsneden met beken. 
 

Het ontstaan van de stad

Iets verder naar het noorden konden ze de oversteek via een "voorde" oversteken. Daar ontstond een levendig centrum. Boeren uit de omgeving konden er hun producten goed verkopen. Zo ontstond er handel en nijverheid. Begrijpelijk wilde iedereen zijn woon- en werkplaats zo dicht mogelijk bij de markten en de haven hebben.

Compacte stad

De samenleving groeide zo uit tot een compacte stad. Tot de zeventiende eeuw stonden er boerderijen binnen de stadsmuren. De eigenaren van de grond van de stad en de gronden waren in handen van enkele heren van aanzien en de geestelijkheid. Zij verkregen hun inkomsten door tol te heffen op aangevoerde producten en vorderingen te leggen op de oogst van de boeren.
Langzaamaan kreeg de burgerbevolking steeds meer macht, omdat zij steeds meer rechten konden verwerven. Zo konden burgers op den duur ook bepaalde delen van de stad huren. De adel raakte tegen het eind van de Middeleeuwen haar macht geheel kwijt.
 

Recessie

Tegen het einde van de zestiende eeuw raakte de muren hun functie kwijt. Er kwam beplanting voor in de plaats. Er werd fiks uitgebreid. De economie ging echter zeer sterk achteruit. Er was niets meer te verdienen in de nijverheid. Pas veel later kwam er weer bedrijvigheid op gang, die vestigden zich vooral buiten de oude stad.

Bedrijvigheid buiten de muren

Kaart uit 1871Toen echter in 1863 Amersfoort met Utrecht en Zwolle verbonden werd leefde de industrie weer op. zeker toen ze later ook met een spoorlijn ook nog met Amsterdam, Apeldoorn en Rhenen, verbonden werd. De Arbeiders moesten vlak bij de plaats wonen waar ze werkten. Er was toen nog geen ander manier om naar het werk te gaan, dan te gaan lopen. Zo ontstonden er woonwijken rondom de fabrieken.

 

Gegoede burgers

Click voor grote kaartRond 1900 ging de overheid zich steeds meer bemoeien met de woningbouw. Er werd meer nagedacht over opzet en bouw van de woningen. Dat kon niet voorkomen dat de uittocht van gegoede burgers op gang kwam. Rijke nieuwelingen en welgestelden kozen hun woonplaats verder buiten de stadsmuren. Eerst ten zuiden van de stad, op de hogere droge gebieden. Er ontstonden prachtige villawijken. De groei nam nog steeds in fors tempo toe in westelijke en zuidelijke richting.
Pas na de Tweede Wereldoorlog kwam de bouw in oostelijk en noordelijke richting op gang. De woningbehoefte was toen erg groot.De nieuwe buitenwijken verrezen in voormalige akkers en weiden. De bebouwing werd robuust en de wegen breed en recht. Hier werd er gebouwd voor wonen. Voor werk en inkomen moest men naar andere delen van de stad.
 

Uitbreiding

In de volgende uitbreiding in de jaren zestig, werd die trend voortgezet. Zij het, dat het beeld van de bebouwing nu bestond uit sobere, strakke wijken, met rechte straten patronen. De soberheid zorgde voor eenvormigheid. Er was weinig variatie in bouwblokken. De flats met een flinke lap groen eromheen waren opgezet als een nieuwe muur begrenzing van de van de stad. Liendert was een feit.
 

Liendert

Vanuit de flats keek men uit over de weilanden, sloten met knotelzen en boerderijen. Gescheiden door een waterpartij was achter de flats een strook groen als trimbaan ingericht. De Groengordel.
De Groenstrook lag in het gebied van het eerder besproken gebied, van bronnen, beken en rivier. Een natuurlijk waterreservoir. 

 

Waterwingebied

Niet voor niets werden hier putten geslagen voor de drinkwatervoorziening van Amersfoort. In deze strook mocht niet gebouwd worden. De strook behoorde tot een toen nog belangrijkste bron voor water voorziening in Amersfoort. Enkele putten moesten niet zo lang geleden, gesloten worden, vanwege verzilting. De putten vormen nu markante punten in het waterwingebied. Op elke put wordt aangegeven vanuit welke diepte het water komt. Interessant is te weten dat het verse water dat daar opgepompt wordt al eeuwen oud is.

Nu wonen en werken niet meer gekoppeld was ontstond de behoefte aan grote snelwegen naar de werkgebieden. In rap tempo verschenen ze als ring om Amersfoort heen. De druk om de woningmarkt was nog steeds groot.

 

Rustenburg

Zo verscheen tussen de A28 en de flats in Liendert nog een nieuwe wijk, Rustenburg. Ruim van opzet, gericht op wonen en veel groen. De wijk werd opgezet met laagbouw, met als uitzondering de burgemeester van Randwijckflat. Hoogbouw voor bejaarden. Meer en meer bleek daarnaast ook de behoefte aan industrie terreinen te ontstaan. Op de tekentafel verscheen naast de wijk Rustenburg, aan de andere kant van het spoor de Hoef. De weg naar dit terrein zou een vierbaans weg moeten zijn. Die tussen de twee wijken gesitueerd zou worden. Door succesvolle acties van buurtbewoners uit Liendert en Rustenburg is die weg er nooit gekomen. De tweebaans weg wordt nu grotendeels gebruikt als uitvalsweg voor Rustenburg.

Bestond de groenstrook in eerste instantie uit een trim parcours met vele houten toestellen, in de loop van de tijd is het gebied veranderd. Het gebied was zoveel mogelijk gelaten zoals het er in eerste instantie was.

 

Verandering gebruik van het waterwingebied

Een weilandgebied, met oorspronkelijke sloten greppels en (zwarte) knotelzen en struikgewas.
Een vuurkuil, kunstkoeien en enkele houten speelhuisjes, grasvelden, omzoomd met vooral inheemse struiken en waterpartijen werden er ter recreatie aan toegevoegd.

 

Van weiland tot recreatief gebied

Later kreeg het gebied meer en meer parkachtig aanzien met hoge bomen en een variatie van bomen en besdragende struiken. Struiken als beschutting voor vogels en kleine dieren afgewisseld met expliciete speelplekken voor volleybal, tennis, basketbal. Steeds meer kreeg het gebied het karakter van een coulisselandschap. Achter de struiken steeds een nieuw beeld, een ander uitzicht op het park.

 

Coulisselandschap

Door het aparte ecologisch maaibeleid ontstond er een variatie aan bloeiende planten. Gebruik makend vaan de natuurlijke hoogteverschillen ontstonden er moerasgebieden, kikker en salamanderpoelen, waar ook de nngslag is gesignaleerd. Ook zijn er hermelijntjes waargenomen.

 

Ecologisch beleid

De vogeltoename werd groter en meer divers. De verscheidenheid in soorten idem dito. In het park zijn verschillende soorten vinken, zangvogels. En uitheemse vogels te zien en te beluisteren. Winterkoninkjes, maar ook Vlaamse gaaien en ijsvogels en de nachtegaal horen tot de bewoners. Daarnaast wordt het "park" gebruikt als wandelgebied. Zowel bewoners van de omliggende wijken, kantoormensen van de Hoef, hondenbezitters, ontmoetingsplaats voor allochtonen, jongeren en sporters maken er gebruik van.

Het water wordt nu meer regionaal gewonnen. Het water komt o.a. van de putten bij de Koedijkerweg. Dit gebied ligt midden in het stromengebied van de beken. De lagen grof en fijn zand zijn natuurlijke waterzuivering. Desalniettemin hebben we aan de Hogeweg nog het waterzuiveringsbedrijf dat het water schoont van mest- en chemische stoffen. In de toekomst bestaat de mogelijkheid dat het water elders betrokken wordt. Wellicht uit het ijselmeer en de grote rivieren. Dan zullen er meer handelingen verricht moeten worden om de kwaliteit van het water optimaal te krijgen. Een reden temeer om het watergebied te waarderen.

Met de huidige verkeersproblematiek en het schaarse groen door steeds verdere stadsuitbreiding en vergrijzing, een uniek toegankelijk stukje natuur. Steeds meer mensen maken nu gebruik van dit stukje natuur. Natuurlijk, de bomen en planten zijn in de loop van de jaren gegroeid. Echte koeien kregen er een plek in plaats van de kunstkoeien. De trimvoorziemngen zijn ingeruild door bankjes waarop men van de stilte en het groen kan genieten.

Nu Amersfoort haar grenzen steeds verder legt, het verkeer steeds meer toeneemt, komt het groen onder druk te staan. Wij vinden het belangrijk om het gebied te bewaren en te koesteren, nu het groen zo schaars wordt. Om het waterwingebied te kunnen onderhouden en te bewaken is de inzet van bewoners van belang. Wij doen daarom een beroep op u, om u als Vriend van het Waterwingebied op te geven.