Grebbelinie

Grebbelinie

Amersfoort was jarenlang een Garnizoensplaats, een plaats waar veel soldaten gelegerd waren. Ruim 2 eeuwen liep de historische Grebbelinie langs Amersfoort. Tot 1945 toen de linie officieel werd opgedoekt. Van militaire activiteiten is in Amersfoort weinig meer te merken. Twee grote kazernes zijn afgebroken. Op die plaatsen zijn nieuwe woonwijken gebouwd. In die nieuwe wijken zijn nog wel restanten van dat garnizoens-verleden bewaard. Bijzondere straatjes als de Cavalleriestraat en de Gallopeerbaan in Randenbroek. Ook langs de Leusderweg zijn de kazernegevels, het gietijzeren hek en de wachthuisjes op het Juliana van Stolberg-terrein een herinnering aan de vroegere kazerne. Van de Grebbelinie is in Amersfoort weinig meer terug te vinden.

Grebbelinie: Locaties in de hoofdverdedigingHet gebied waarin nu de wijken Liendert/Rustenburg en Schuilenburg liggen was tot 1945 onderdeel van die Grebbelinie. Daaronder valt dus het gehele Waterwingebied. De Grebbelinie was een militaire verdedigingslinie die liep van Rhenen (de Grebbeberg) tot Spakenbrug. Feitelijk heette de Grebbelinie -van Spakenbrug tot Rhenen- "Stelling van de Gelderse Vallei". Een stelling die verder doorliep in de "Stelling in de Neder Betuwe" ten zuiden van Rhenen. De achterliggende gedachte bij deze verdedigingslinie was dat je een vijand kon tegenhouden met water. Een soort gracht rond de Vesting Holland. Dat idee was natuurlijk niet zo gek in een tijd dat er nog geen vliegtuigen en amfibievoertuigen bestonden. In het zuiden lagen de grote rivieren om vijanden tegen te houden.

Achter de Grebbelinie lag al de Hollandse Waterlinie van Muiden tot voorbij Gorinchem. Tussen de Rijn bij Rhenen en het IJsselmeer bij Spakenburg strekte zich de Gelderse Vallei uit. Een laaggelegen gebied dat bij hoge waterstanden soms al gedeeltelijk onder water liep. Nog in 1995 dreigde de rivierdijk bij Rhenen door te breken vanwege de hoge waterstand in de Rijn. Dan was mogelijk het hele gebied tussen Rhenen en Bunschoten/Spakenburg onder water gelopen.

Grebbelinie omgeving Amersfoort in 1879Tussen 1750 en 1800 werd tussen Rhenen en Spakenburg de Grebbelinie als militaire verdedigingslinie ingericht. Er werden sluizen en kades gebouwd om -gecontroleerd- delen van het gebied onder water te kunnen zetten en -vooral- het water daar ook vast te kunnen houden ("inunderen"). Sommige plekken in de verdedigingslinie liepen niet onder water omdat ze op de dekzandruggen in de Gelderse Vallei lagen. Daar werden verdedigingswerken opgericht. Aan de Hoge Weg lag bijvoorbeeld de "Batterij aan het Voetpad" omdat de Hoge Weg niet onder water liep. Tot 1940 is er aan de Grebbelinie gewerkt. In 1940 was de Grebbelinie nog de enige water-verdedgingslinie. Veel geld is er voor deze verdedigingslinie nooit uitgetrokken. Dat had vooral te maken met Hollandse zuinigheid. Bovendien was in het verleden al gebleken dat een waterlinie weinig zin had als de vijand 's winters aanviel en over het ijs gewoon binnen kon lopen. De Nederlandse regering hoopte vooral -als neutraal land- buiten een eventuele oorlog te blijven. In de 1e wereldoorlog lukte dat. Als neutraal land had je geen uitgebreide verdedigingslinies nodig.

Grebbelinie rondom Amersfoort in 1940Amersfoort lag dus aan deze Grebbelinie. Nog op de kaart van 1940 zijn er aan de oostkant van de stad verdedigingswerken weergegeven. De "coupures" op deze kaart zijn doorsnijdingen van de liniedijk. Die coupures maakten de linie kwetsbaar. Daar kon water binnenstromen bij een inundatie. Bovendien moesten ze bij een aanval verdedigd worden. Ten oosten van Amersfoort lagen twee belangrijke inundatiekommen. Gebieden die onder water gezet konden worden. In kom VI (de Voetpadkom) -begrensd door de Hooge Weg- ligt tegenwoordig de wijk Schuilenburg. Daar kon het water tot + 2,80 m (boven) N.A.P. stijgen. Op de kruising Hoge Weg - Operaweg zie je nog steeds duidelijk dat Schuilenburg veel lager ligt dan de Hoge Weg. Kom VII (de Centraal Spoorwegkom) werd begrensd door de spoordijk Amersfoort-Arnhem. Daar liggen tegenwoordig Liendert en Rustenburg. Het water kon daar -theoretisch- tot + 2,15 N.A.P. stijgen. Bij de inundaties tussen november 1939 en mei 1940 steeg het water in de Voetpadkom tot + 2,50 N.A.P. De Centraal Spoorwegkom kon (toen) niet onder water gezet worden. Een belangrijke verandering was de aanleg van het Valleikanaal. Het Valleikanaal werd tussen 1935 en 1948 als "sociaal" tewerkstellingsproject met hand en schop gegraven. De bedoeling van dit kanaal was om het vaak overtollige water in de Gelderse Vallei sneller af te kunnen voeren naar het IJsselmeer. De opzet van de Grebbelinie was juist om -als dat nodig was- het water vast te kunnen houden.

Valleistelling (click voor info)Het enige oorspronkelijke stukje liniedijk dat er nu in Amersfoort nog over is, is de Hooglandse dijk. Het dijkje langs het moerasje in Koppel-Noord. Een ander restant van de Grebbelinie in Amersfoort ligt iets noordelijker, aan de Maatweg. De "Schans" die daar ligt heette -als onderdeel van de Grebbelinie- "Werk aan de Glashut". Een laatste overblijfsel dat nog verwijst naar de Grebbelinie is -in Schuilenburg- het sluisje in de Barneveldse Beek, vlak voordat die uitmondt in het Valleikanaal. Daarmee werd de Voetpadkom geïnundeerd. Ook in Leusden (de Asschatterkade) ligt nog een stuk van de Grebbelinie.

Vooral rond Scherpenzeel, Renswoude en De Klomp is veel meer terug te vinden van deze Grebbelinie. Herkenbaar in het landschap en soms zelfs gerestaureerd. Staatsbosbeheer en de Stichting Menno van Coehoorn werken samen om -vooral in Zuidoost Utrecht- van De Grebbelinie een gebied te maken dat zowel cultuurhistorisch als ecologisch interessant is. Staatsbosbeheer, het Waterschap Vallei&Eem en de NS hebben wandel- en/of fietstochten uitgezet langs en rondom de Grebbelinie. Ook provinciaal zijn er plannen om een fietstocht langs de voormalige Grebbelinie te realiseren.

Opvallend in dit verband zijn de plannen die de Gemeente Amersfoort ontwikkelt om -ten oosten van de A 28, op het gebied van het geannexeerde Stoutenburg- weer een flink stuk land onder water te zetten. Dat moet het recreatiegebied "De Schammerplas" worden. Nu een permanente inundatie van een deel van de Voetpadkom? Als daar maar geen oorlog van komt.

Bovenstaande informatie -en nog veel meer- vindt u terug op
www.grebbelinie.nl
www.forten.info